Sa 'idda
Illorai
Ottighentos abitantes in sas costas de su Gotzèanu, in ue su Tirso est ancora giòvanu e sos buscos fragant de suèrzu. Una 'idda minore cun chimbe mizza annos de istòria subra.
Sa terra
Illorai est a mesa costa, abbaidende sas baddes de su Tirso, in su coro de su Gotzèanu. A inghìriu, campagnas fèrtiles, pasturas e buscos chi mudant colore cun sas istajones: su urde iscuru de sos suerzos, s'oro de sas restuas, sa nie lèbia chi a bortas arrivat a imbiancare sas coberturasa.
Su riu est s'ischina de custu territòriu: in su cursu artu sou si caminat intre camineras, sartos de abba e silèntzios chi in pagos àteros logos de Sardigna s'agatant ancora.
Chimbe mizza annos de istòria
Prima de sos nuraghes, inoghe bi fini zai domos iscavadas in sa roca pro sos mortos: sa necròpoli de Molia, unu cumplessu de domus de janas de belle chimbe mizza annos a como. Sa tumba pius manna tenet sèighi aposentos in prus livellos, unu de sos ipogeos prus mannos de s'ìsula.
A pustis sunt bènnidas sas turres: intre sos nuraghes de su territòriu s'ispicat s'Iscretti, cun sa turre tzentrale a duos pianos e sas turres laterales, e a curtzu una funtana sacra in ue si veneravada s'abba.
Subra su Tirso, a badde de sa 'idda, sos romanos ant fraigadu unu ponte de 35 metros chi sos mastros pisanos ant torradu a assentare in su Medioevu: est Pont'Ezzu, 'su ponte betzu', ancora in pè, ancora de rugrare, sìmbulu de sa 'idda e de sa tostorresa sua.
In su 1624 sunt arrivados sos padres agostinianos, chi ant tentu cunventu in Illorai pro belle unu sèculu e mesu: est dae issos chi sa 'idda at eredadu sa devotzione pro Santu Nigola de Tolentino, divènnida sa festa de sos giòvanos illoraesos.
Sas traditziones
S'annu de Illorai girat a inghìriu de sas festas suas. In austu, in su santuàriu campestre de Luche, sa Madonna de su Nie: inoghe sa novena si narat 'su nuinare' e non durat noe dies ma bìndighi, cun sas famìlias chi abitant sas cumbessias a inghìriu de sa crèsia e sas fèminas chi bestint s'istàtua antiga cun su costùmene ricamadu.
In cabudanni Santu Nigola de Tolentino, cun sos pesperos, sa protzessione, sos giogos in piazza e sas seradas de tenores e ballos sardos. In santuaine sa festa manna de su patronu, Santu Ainzu Màrtire, cando sa 'idda si prenat de chie torrat dae onni logu.
E in mesu, totu su restu: sa limba, su sardu logudoresu chi inoghe si faeddat ancora onzi die, su pane fatu comente una orta, sos cantos a chitarra, sa campagna chi dat sos tempos. Traditziones chi non sunt unu museu: sunt sa manera de Illorai de istare in su mundu.